تأملی بر فرهنگ و حقوق شهروندی
علیرضا عطائی راد
کارشناس ارشد اطلاع رسانی
مقدمه :
با گسترش شهرنشینی هر روز شاهد افرادی هستیم که به نوعی خود را از روستا ها و شهرها جدا کرده و به شهرستان نزدیک می شوند . در نگاه اول واژه شهر نشین برای عده زیادی از شهروندان بسیار زیبا و برای بعضی ها نوعی پرستیژ به شمار می آید . اما این که تا چه حد توانسته ایم شهروندان را با قوانین و حقوق متقابل افراد در قبال یکدیگر در یک زندگی شهری آشنا کنیم جای بسی سوال و تأمل دارد . در جوامع در حال گذر از سنتی به صنعتی هنور برخی از ارزش های گذشته جای خود را به ارزش های جدید که با هنجارهای تازه همخوانی بیشتری دارند نداده اند و عده ای از مردم با در نظر گرفتن همان رفتارهای گذشته درصدد دست یابی به موفقیت یا وفق دادن خود با هنجارهای کنونی هستند که این عمل خود باعث بروز بسیاری از مشکلات شهری می شود .
شهرنشینی و مدنیت که نوع تکامل یافته زندگی اجتماعی است با محدودیت های اجتماعی زیادی مواجه است . نحوه و شکل زندگی در شهر امر طبیعی و ذاتی نیست و مساله تعلیمی و آموزشی است که دارای دو طرف است از یک سو مدیران و مسئولان شهری عهده دار تعلیم دائم زندگی شهری هستند و از سوی دیگر شهرنشینان مکلفند برای ادامه حیات مطلوب در شهر فرهنگ شهر نشینی را بیازموزند و فرزندان خود را با محدودیت های ناشی از فرهنگ آشنا سازند . رسانه ها از جمله تلویزیون ، بروشور ، کتاب ، نشریات ، نرم افزار ، پایگاه اینترنتی ، کتابچه های آموزشی و ... نقش مهمی را در بالا بردن فرهنگ شهروندی دارند . قبل از طرح مساله لازم است که یکسری از مفاهیم تعریف شوند .
فرهنگ :
کلمه فرهنگ را در زبان فارسی به معنی فضیلت و دانش و ادب و سنجیدگی آورده اند و معمولاً به عنوان معیاری برای ارزیابی گوهر ذات اقوام به کار برده می شود . به عبارت دیگر می گویند فرهنگ عبارت است از : تأثیری که اسباب و وسایل و تشکیلات اجتماعی که همه مظاهر تمدن به شمار می آید در رشد و نمو فکری و هنری و علمی و مذهبی اقوام ایجاد می کند . مراحل مختلف سیر تکامل هر اجتماع فرهنگ منحصر آن جامعه را دارد که نتیجه دوره های طولانی کوشش و تلاش برای رسیدن به آن مرحله است .
بنابراین فرهنگ به مجموعه سنتها و اقداماتی اطلاق می شود که زندگی ما را از زندگی اجداد اولیه متمایز می سازد .
فرهنگی شدن :
فرهنگی شدن در حقیقت هماهنگی و انطباق فرد با کلیه شرایط و خصوصیات فرهنگی است و معمولاً به دو صورت ممکن است واقع شود : اول به صورت طبیعی و تدریجی که همان رشد افراد در داخل شرایط فرهنگی خاصی است . دوم به صورت تلاقی دو فرهنگ به طریق مختلف ممکن است صورت گیرد .
فرهنگ پذیری :
تطابق یا همنوایی فرد با هنجارها و موازین فرهنگی یک جامعه را فرهنگ پذیری گویند . فرهنگ پذیری یا جریانی که طی آن فرد فرهنگی می شود به دو بخش تقسیم می شود :
الف ) فرهنگ پذیری یک سویه :
مربوط به کودکان است و چون کودک در مقابل پذیرا شدن ارزش های جدید منفعل است مقاومتی در برابر این ارزشها از خود بروز نمی دهد و نمی تواند بر جامعه تاثیری متقابل داشته باشد بنابراین یک سویه تلقی می گردد . کودک به تدریج از طریق خانواده با ارزش ها و نهاد ها و واقعیت های اجتماعی آشنا می گردد .
ب ) فرهنگ پذیری دو سویه :
مربوط به بزرگسالان است . بدین معنا که در مورد افرادی مصداق دارد که شخصیت آنان تکوین یافته و دارای فرهنگ پیش بینی باشند . در چنین حالتی فرهنگ پذیری تبدیل به جریانی پیچیده می شود و فرهنگ جدید به سهولت فرد را تحت سلطه و تاثیر خود قرار نخواهد داد .
شهر :
شهر به محلی گفته می شود که دارای جمعیتی نسبتاً انبوه و دائمی است که به مشاغل غیر کشاورزی اشتغال دارند و در عرف و قانون محلی شهر محسوب می شود .
شهرها از جماعات متنوع و گوناگونی تشکیل شده اند که به طرز گسترده ای در شبکه ای از فعالیت ها با یکدیگر همکاری می کنند .
ویژگی شهرها :
1 _ وجود سازمان های صنعتی ، تجاری ، آموزشی ، نظامی ، سیاسی ، هنری ، اداری و ...
2 – تاسیسات عمومی از قبیل آب ، فاضلاب ، برق ، تلفن ، گاز ، کتابخانه و ...
3 – دارا بودن شهرداری
4 – ناهمسانی و عدم تجانس بین مردمان شهرنشین
5 – وجود تحرک مکانی و اجتماعی
6 – تعدد ، تراکم و گوناگونی جمعیت
شهرنشینی :
شهرنشینی فرآیندی است که طی آن جمعیت شهری در مقابل کاهش جمعیت روستایی فزونی می یابد یا به عبارت دیگر پدیده ای است که در آن عده زیادی از افراد از سکونتگاه های شهری نقل مکان کرده و به ایجاد اقامتگاه های شهری می پردازند .
مشکلات شهرنشینی :
1- بحران هویت و شکاف نسلها
2- عدم متعادل توزیع قدرت در خانواده
3- مشکلات اقتصادی
4- وجود ارزش های نوین
5- بروز هنجارهای اجتماعی
6- ...
شهروند :
شهروند به کسی گفته می شود که عنصر واحد سیاسی مشخصی به نام کشور است و دارای حقوق مدنی ، سیاسی و اجتماعی است .
شهروندی :
شهروندی مفهومی گسترده از شهرنشینی دارد چرا که مشخصه شهرنشینی تنها زندگی در شهر به عنوان واحد جغرافیایی است ولی شهروندی همه ساکنان یک کشور که واحد ملت است را تشکیل می دهند شامل می شود .
هویت شهروندی :
در جامعه مدنی هر فرد صرف نظر از هویت انسانی خود با هویت شهروندی مشخص شناخته می شود و بخشی از حقوق و تکالیف وی به این هویت ثانوی بر می گردد و در مقابل هویت غیر اکتسابی انسانی و هویت شهروندی هویتی قرار دادی و اکتسابی است .
هویت شهروندی درجریان تعامل آگانه میان حکومت ( حاکمان ) با مردم ( شهروندان ) تحقق می یابد .
در جریان این تعامل هر یک از طرفین ضمن آگاهی نسبت به حقوق و تکالیفی که بر عهده دارند به آن پایبند نیز هستند . ساز و کار حکومت مدرن و تحقق جامعه مدنی مستلزم تحقق هویت شهروندی است .
فرهنگ شهرنشینی :
زندگی در شهر علاوه بر سکونت در شهر متضمن رعایت اصول و آدابی است که زیربنای اجتماعی و اقتصادی فرهنگ شهری را تشکیل می دهد . فرهنگ شهرنشینی فرهنگ رابطه افراد با یکدیگر ، فرهنگ فرد در برخورد با مسائل گوناگون و طریقه بازتاب آن به افراد در سایه تفکر ، استنباط عمیق و صبر و شکیبایی می باشد .
فرهنگ شهر نشینی در واقع مجموعه ای از قانونمندی های حاکم بر زندگی افراد جوامع شهری است که بدون حاکمیت این قانونمندی ها ، زندگی شهرنشینی به واقعه ای تلخ غیر قابل تحمل برای پیر و جوان و خرد و کلان مبدل می شود .
فرهنگ شهرنشینی از جهتی محدود کننده برخی آزادی های فردی در جوامع بزرگ شهری است . هر سوء رفتاری که از ناحیه کوچکی از شهروندان یک محله سر بزند آثار زیانبار آن بر مجموعه و فضای زندگی مردم شهر سرایت خواهد کرد به عنوان مثال : دودی که از دودکش بخاری های و اتومبیل های شخصی جماعتی از شهروندان به هوا می رود در نهایت موجب آزار و اذیت دیگران می گردد .
اگر فرهنگ شهر نشینی با شدت و قدرت بر رفتارها و خلقیات مردم یک شهر حاکم باشد دیگر هیچ شهروندی به خود اجازه نمی دهد که موجب سلب آرامش و آسایش دیگران شود .
آموزش فرهنگ شهر نشینی :
به علت ناآشنایی اکثر شهروندان با قوانین شهر نشینی هر روز شاهد درگیری ها و برخوردهایی هستیم که محصول و منشاء این بار روانی بر روحیه آنان است .
هم چنین عدم مشارکت در امور شهری نوعی استبداد و خودخواهی را به وجود آورده است .
اگر مسوولان بتوانند سطح آگاهی مردم در مباحث شهری را بالا برده و آنها را در امور شهری شریک و از نظرات و پیشنهادات آنها در جهت ساختن شهری با شهروندان قانونمند استفاده کنند گامی موثر برای فردایی بهتر برداشته خواهد شد . استفاده صحیح از امکانات و خدمات شهری ، توجه به حقوق دیگران ، برخوردهای مناسب و ... جز مسایل است که یک شهروند باید آنان را شناخته و نسبت به آنها احساس مسوولیت کند تا جامعه ای منضبط و کارآمد پدید آید . آموزش برای آشنایی با حقوق شهروندی یکی از مهمترین شاخصه های دخیل در عمومی کردن فرهنگ مدنی است .
بیان مسئله :
انسان امروزی تحولات بسیارشگرفی را در حوزه های گوناگون زندگی به خصوص در حوزه ارتباطات شاهد بوده است . اکنون ظهور و گسترش رسانه های گروهی بیش از هر چیز دیگر زندگی بشر را دستخوش تغییر و دگرگونی کرده و زوایای گوناگون زندگی را در سیطره خود گرفته است . امروزه کتابچه های آموزشی همپای سایر رسانه ها به کارکردهای مهمی دست یافته که حیات فرهنگی و اجتماعی بشر را عمیقاً تحت تأثیر قرار داده است . حضور کارآمد کتابچه های آموزشی در عرصه آموزش ، اطلاع رسانی و ایجاد تغییر رفتار و نگرش و تلاش برای همنوایی فرهنگی و اجتماعی نیز غیر قابل چشم پوشی است . کتابچه های آموزشی به عنوان یکی از رسانه ها مسوول ایجاد نگرش ها و رفتارهای مطلوب در حوزه های گوناگون است .
اهمیت طرح :
افرادی که در کلان شهرها زندگی می کنند معمولاً مهاجرند یا بقای نسل مهاجرین اند . اینها هر کدام بنا به فرهنگ و رسوم شهری یا طایفه ای که داشته اند رفتار می کنند و این رفتارها کنار هم به شکل موازی پیش رفته و رشد کرده است ماحصل آن ناهنجاری ها و تفرقه در آرا و نظرات مردم می شود که هر شهری برای ضابطه مند شدن مجبور به وضع قوانینی می شود تا افراد جامعه به شکل مشترک ملزم به رعایت آن شوند . بسیاری از فرهنگها از جمله : فرهنگ ترافیک ، گذر از اماکن عمومی ، رعایت حقوق شهروندی و همسایگی و ... هنوز بین شهروندان کلان شهرهای ایران شکل نگرفته و به نوبه خود معضلی است برای وارد آوردن فشارهای بیش از حد روانی به افراد .
آموزش فرهنگ شهروندی در هزاره سوم چهره دیگری یافته و پیشرفت های جهانی درک جدیدی از شهروندی را الزامی ساخته است . برای همگام شدن با این پیشرفت ها شهروندان باید دانش و مهارت های لازم را برای شهروندی مفید و موثر بودن در جامعه جهانی کسب نمایند .
آموزش شهروندی به افراد کمک می کند تا شناخت شفاف و درستی از نقش خود در جامعه کسب نماید و درک می کنند که چگونه زندگی آنها در جوامع فرهنگی شان تأثیر گذار است .
اهداف ویژه :
- کسب هویت فردی ، ملی و جهانی
- افزایش نظم اجتماعی و انضباط اخلاقی
- افزایش روحیه مشارکت
- کاهش ناهنجاری اجتماعی
- وجود آگاهی کافی درباره ضروریات زندگی شهر نشینی
- توسعه روابط رسمی و غیر رسمی مردم با مجموعه مدیریت شهری
- کمک به حل مشکلات شهری و تلاش برای بهتر زیستن
- بهسازی اجتماعی و ایجادی شهری سالم